Байкі
вернуться

Крапіва Кандрат
Шрифт:

1925

Дэкрэт

— Здароў, Максім! Забыўся, брат, на нас зусім. Расказвай, што чуваць. — Браточак, не магу! — Ты мо сюды адпачываць? — Ды не, бягу! Я жду бяды з усіх бакоў. — А што з табою? Можа, не сакрэт? — Ды ў цэнтры (чуў мо?) выдалі дэкрэт — На мяса здаць усіх быкоў, Якім мінула дзесяць год. Пастой… Прысядзь ды вытры пот… Дык ты ж чаго падмазаў пяты? — А мне ўжо бачыш, дваццаць пяты, Дык страх такі напаў, не ведаю, дзе дзецца. — Не разумею я… То ты ж не бык, здаецца, I не ўцякаць табе я моцна буду раіць. — Яно то так, але ж — гады… Каб не нажыць якой бяды. Дзкрэты як у нас, часамі, разбіраюць? Не разбяруцца, зловяць — чык, Тады й даводзь, што ты не бык.

1928

Жаба ў каляіне

Пагода — проста нібы дым, У вёсцы рух, у вёсцы ўздым: Упарта кліча сенажаць. I ні старым, ні маладым Тут некалі ляжаць. Грабель мільганнем, звонам кос Трымцяць лілёвыя прасторы, I вось, нібы ў зялёным моры, Плыве бухматы воз. Далонню ўцёршы потны лоб, Як паміж рыфаў, паміж коп Лахматы капітан яго вядзе. Ён важнасць твару надае I, каб не стала, загадзе Сваёй адзінай «конскай сіле», Якая й так напружвае ўсё жылле, Ён пугай пары паддае. Яно хоць «сілы» троха й шкода, Ды некалі — стаіць пагода, Аж смагне, ныючы, асірацелы куст. А Жабе гэта не пад густ; I сонца горш цяпер пячэ, Скарэй і бусел напаткае, I як яна тут ні ўцякае, Як ні скача, У цень нікуды не ўцячэ. Ад крыўды Жаба ледзь не плача. А ўсё двухногі гэты госць З сваім вялізным возам! Апанавала Жабу злосць, I падказаў ёй жабін розум: «Ага, ну-ну! Ты пажыві яшчэ хвіліну,— Вось толькі сяду ў каляіну, Плячом пад кола таркану I к чорту воз перавярну. Тады — капут, і ты мяне не зловіш, Бо галаву, напэўна, зломіш». I — скок Жабоцька смела Ды ў каляіну села. Тут колам — хрась!.. I кроў і гразь… Пад кола, жаба, не падлазь. Ці не такі ж і кожнай жабы лёс, Што пнецца на хаду кульнуць савецкі воз?

1927

Зубы

У Мамы зубы забалелі. (Каб вы такой прыемнасці не мелі.) За сківіцу ўхапіўшыся рукою, Не знойдзе месца сабе Маці Ні на дварэ, ні ў хаце I енчыць, ходзячы з пакою да пакою. Шчака ўзнялася, як гара, Аж проста зайздрасць бярэ Волю. I вось, скрывіўшыся, надзьмуўшы губкі, Яна таксама енчыць «з болю»: — Ой, мама, боля зубкі! (А Волі — года паўтара.) Калі плаксівага я стрэну юнака-паэта, Дык мне заўсёды сцэнка гэта На памяць просіцца сама — Паэт нагадвае мне Волю: Ён стогне ад зубнога болю, А зубак то ў яго няма. Эх, дзівакі! Хай той ад болю вые, Ў каго ёсць карані гнілыя.

1927

Кормны i надворны

Аб іх скажу я, што магу… Ў адным хляве і берлагу I нават ад адной свінні Радзіліся яны — Адзін Руды, другі Падласы. Пассаць абодва былі ласы, I дружна так яны спачатку Клалі матку, Уплёўшыся за цыцкі ўдвох, А тая ляжа — рох ды рох. Пасля, сумуючы па цыццы, Ў адным капаліся карытцы I разам елі ды пілі — Ну, аднакашнікі былі, Хоць бульбяную елі кашу. Пасля ганялі іх на пашу; Як уцячы ж рабілі спробу, Пастух абодвух пугай сцёбаў. Так цэла лета. Але ўвосень Канец настаў такіх адносін — Ім разлучыцца давялося. — Трэ да ладу прывесці свінні,— Сказаў раз муж да гаспадыні,— Карміць пара, але якога? — Ды ўжо ж няйначай, як Рудога: Рахманы ён і не маркотны I да яды нек больш ахвотны… Заперлі Рудага ў хляўчук. Аднак жа я сказаць хачу, Хоць пад сакрэтам, вам аб гэтым, Што неахайны той хляўчук Рудому здаўся кабінетам. Руды ў пяшчоце дый у ласцы: Штодзень тры разы бульбы ў ражцы Даюць яму, ды шчэ й з мукою — Пайшло свінчо зусім рукою: Руды наш стаў дабёр і гладак, Аж чуць цягае ўжо азадак, Не верыцца, што ёсць і косці, I закруціўся зграбна хвосцік. Зажыў Руды. Але з Падласым Зусім не тое гэтым часам: Наш гаспадар яго акінуў — Падласы еў адну мякіну, Тарчком на ім расло шчацінне, I спачувалі яму свінні, А ён сланяўся й скрыгаў горна, Што лёс зрабіў яго надворным… Раз нешта здарылася цётцы К Рудому не ўшчыніць варотцы. Убачыў гэту рэч Падласы I, каб не траціць марна часу, Рашыў зайсці к Рудому ў госці (Ён ведаў, што Руды не посціць): — Ругу! ругу! — дзень добры, братка! Які ты зграбны стаў ды гладкі!.. Што ж не вітаеш ты мяне? — А ты што прэшся ў кабінет, Свіное рыла, без дакладу? — Сказаў Руды і адвярнуўся задам. Нямала ёсць яшчэ брыды, Як той Руды, Што так вітаюцца з «надворным» Задам кормным.

1925

Ліслівае цяля

«Ліслівае цяля дзве маткі ссе». Вы гэту прыказку напэўна чулі ўсе. Але на практыцы выходзіць, Што і цялятам часта шкодзіць Залішне многа малака. У дзядзькі аднаго, вяскоўца-кулака, Было штук пяць кароў. А кожны ж ведае, здароў, Які ў кароў вясковых абавязак: Трасянку есці ў дзень тры разы, Настойваць гной, вадзіць цялят Ды малака даваць патроху. Такія ж абавязкі акурат У кулака Цімоха Спаўнялі гэтыя сумленна, I скора нек пасля каляд З іх дзве ўжо прывялі цялят. Ды толькі для Цімоха тое дрэнна, Што у Гнядой — бычок і у Рабой — бычок (Яны былі супроць дачок), А гаспадар хацеў цялушку гадаваць, Бычкоў рашыў ён прадаваць. Вось аднае нядзелі I зараўла Гняда: Ёй не на ўме яда, Ёй не на ўме вада. Аднак жа на пратэст не паглядзелі: Бязлітасны мяснік панёс Яе Пярэстага на воз. Між тым Рабая Аб гэтым нават і не дбае: Пры ёй рыжман яе малакасос. Але й яе спаткаў не лепшы лёс. У пераплёце загародкі Жардзін са дзве было кароткіх, I вось у дзірку ля сцяны Пралез Бычок-дурніца Ды да Гнядой пачаў маніцца. Нюхнуліся яны, I пачаліся ў іх цялячыя пяшчоты. Бычок з вялікаю ахвотай, Падлезшы да Гнядой пад вымя, Губамі мяккімі, вільготнымі сваімі Пачаў там так прыемна казытаць, Так міла хвосцікам матаць, Як быццам гэта той, Пярэсты, I аддала яна ўсё малако, дарэшты. Назаўтра бедаваў Цімох, Што Рыжы здох. Тут аднаго хачу, нарэшце, я: Над байкаю мая каб не прапала праца,— Хай помніць кожнае ліслівае цяля, Што можна ссаць, ды можна й абассацца.

1928

Мандат

Аслу раз выдалі мандат,— Няйначай, памылкова. (Такія і ў людзей памылкі — не наўда, Але аб іх пасля размова). Ад шчасця гэтага ў Асла Аж галава кругом пайшла, I вылецеў з яе апошні розум — Як п'яны стаў Асёл, хоць быў цвярозым: Такога ўраз задаў разумнік тону, Такога шуму нарабіў, такога звону, Што не спрачаліся жывёлы ані крышку I палічылі ўсе Асла за шышку. — Ну й розум! Вось дык галава! — Не раз гучалі хвалы словы. Другі дык ледзь не цалаваў Капыцікі асловы. А «галава» з мандатам у паўметра Стаіць над яслямі ў хляве: Ніводнай думкі ў галаве — Жуе сабе авёс, псуе сабе паветра. Пры гэтым бедныя жывёлы I чхнуць баяцца без дазволу. Адзін вось толькі Лыска, Калі Асла пабачыць блізка, Заўсёды брэша: «Гаў-гуў-гуў! Цярпець я дурня не магу!» Ды Лыска той сядзеў на ланцугу. Бывае іншы раз і з нашым братам, Што галаву заменьваюць мандатам, Ды мы справаджваем такіх аслоў Без лішніх слоў.

1925

Мачаха

Здароў і дуж быў селянін Антось, I рукі залатыя ў дзядзі, I нават галава нішто, Ды толькі лёс яго не гладзіў: Дзве жонкі ўжо ляглі ў магілу, А пасля іх дзяцей — як бобу, I самых гэтакіх бубноў, Што аднаму дагледзець не пад сілу. Ну, што рабіць? Ён ажаніўся зноў I ўзяў, браткі мае, аздобу: Ні з твару цётка, ні з грудзей, I ўсё не так, як у людзей, Не надта вабіць і Антося, Ды што ж, калі ўжо так прыйшлося… Жыве Антось — бяда, дый годзе, I не відаць канца бядзе: Хоць жонка хараством — як пудзіла ў гародзе, А што ні год малое прывядзе. I пачалося тут сіротам пекла: Не раз іх «мама» тая пугай секла. Сваіх заўсёды вунь як песціць, А тым шкадуе, бедным, есці; Таго штурхне, таго рване за вушы, Усіх без меры працай душыць. Адзенне ж тое — лахманы! Нікому й не паскардзяцца яны, Бо і за скаргу гэтаксама Не гладзіць іх ліхая «мама». А языком яна перад людзьмі — Не трэба й роднай лепшай мамы, Хоць ты вось так яе вазьмі Ды прылажы да раны: — Я за сірот, здаецца б, аддала душу,— Чуць на руках іх не нашу,— Так распінаецца кабеціна ў мане, Што ні канца, ні краю: — Хаця б яны глядзелі так мяне, Як буду я старая. Яны ў мяне не пасынкі, не падчарыцы — госці. А што ў іх толькі скура й косці, Дык гэта ўжо завод такі, Такія ж іх былі і мацяркі. Ох, мачахі! I добрыя ж усе яны без меры, Ды толькі чорт ім верыў. Ёсць у мяне адзін знаёмы «заг»,— Два скачуць у яго, а іншыя ў слязах. Аднак я думаю, што хутка дзеткі самі Прапішуць іжыцу такой вось «маме».

1926

Мурашка i Жук

Раз летнім днём цераз дарогу Мурашка пруцік валакла Ды прыпынілася была, Чакаючы сяброўку на падмогу. I гэтым часам Пачуўся нейкі гук, Як бы спяваў хто басам, А з гукам сеў паблізу Жук. Глядзіць Мурашка палахліва: Што за дзіва! Такі бліскучы ягамосць — Наставіў вусы ці то рогі, Ідзе паважна ўдоўж дарогі, Пагардліва наўкола пазірае, Адзенне тое лакам ззяе — Ці не замежны госць? — Ну што, малеча, цяжка — Цягнуць такое на гарбе?— — Прамовіў Жук, заўважыўшы Мурашку. — А мы працуем на сябе. — Ды чуў… Пра гэта ўсюды трубяць. — Павага, слава, чэсць! — Хто не працуе, той не есць. — Давай, давай! Работа дурняў любіць. — Без працы хіба можна жыць? — Працуй. А мне на ліха праца? — I без яе як мае быць Магу я смачна есці, піць, Па модзе апранацца, А слава… Што мне слава! — Ці-ка-ва. — Калі цікава, дык хадзем, Я пакажу ахвотна, Дзе я жыву і што я ем, Якім я водарам дышу, Як час праводжу бесклапотна I на гарбе цяжару не нашу. I ты жыццё мо перайначыш, Як гэта ўсё пабачыш. Да мэты прасцяком Паўзе Мурашка за Жуком: Хоць вокам глянуць на той рай — На Жукавы палацы. Мо праўда ёсць на свеце край, Дзе можна жыць без працы. Жук важна крочыць перадом, За ім Мурашка сціпла. Жук ганарліва: — Вось мой дом! I тут… Мурашка ўліпла, Такі ж не мелюць языком, А праўду кажуць людзі: Як папаўзеш ты за Жуком, Дык апынешся ў брудзе.